سده سيزدهم : وحيد بهبهانى ، سيد محمدمهدى بحرالعلوم ، سيد محمدجواد حسينى ( صاحب مفتاح الكرامه ) ، شيخ جعفر كاشف‌الغطاء ، شيخ محمدحسن نجفى ( صاحب جواهر ) ، شيخ مرتضى انصارى و محمدمهدى نراقى . نيمه اول سده چهاردهم : ميرزا محمد حسن ( ميرزاى شيرازى ) ، ميرزا حبيب‌الله رشتى ، آقارضا همدانى ، شيخ حسن ممقانى ، سيد كاظم يزدى و آخوند خراسانى . « 1 » دو . فقه اهل‌سنت و مذاهب چهارگانه فقه اهل‌سنت از سده دوم تا چهارم هجرى ، يعنى با ظهور ائمه اربعه و تأسيس مذاهب فقهى به كمال مىرسد . جمع‌آورى قرآن‌كريم در زمان خليفه سوم ، گردآورى احاديث نبوى از سده دوم ، ظهور و بروز باورهاى گوناگون ، آشنايى مسلمانان با فرهنگ‌هاى ديگر ، پيدايش مكاتب كلامى ، توسعه حكومت و پيامدهاى آن و نيز گسترش نيازهاى حقوقى ، از علل پيدايش اين مذاهب چهارگانه فقهىاند « 2 » كه بدانها نظرى اجمالى مىافكنيم : 1 . مذهب حنفى : اين مذهب را ابوحنيفه نعمان‌بن ثابت ( 150 ق ) بنيان نهاد كه بعدها به مكتب حنفى مشهور شد . ابوحنيفه از سران مكتب فقهى عراق بود و رأى خود را در مواردى بر حديث مقدم مىداشت . از كسانى كه اين مكتب را تقويت نمودند ، مىتوان به قاضى ابويوسف ( قاضىالقضات هارون‌الرشيد ) و شاگردش محمدبن حسن شيبانى اشاره كرد . پيروان مكتب حنفى بيشتر در عراق ، شهرهاى ماوراءالنهر و بلاد عجم مىزيستند . اين مذهب اخيراً به مصر نيز راه يافته است . 2 . مذهب مالكى : اين مذهب را مالك‌بن انس ( 179 ق ) پىريزى كرد و از همين‌رو به مكتب مالكى معروف گرديد . وى در برابر آراى ابوحنيفه - به‌ويژه استفاده از رأى و قياس در تشخيص حكم شرعى - نظريات ديگرى داشت . او اهل حديث بود و مىگفت با داشتن مستند روايى براى احكام شرعى ، نمىتوان از رأى و قياس بهره جست . مالك به‌دستور منصور عباسى كتاب الموطأ را نگاشت كه در آن ابتدا حديث را نقل كرده ، آنگاه فتواى فقهاى مدينه

--> ( 1 ) . همان ، ص 221 و 222 . ( 2 ) . علىاكبر ولايتى ، فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 76 ؛ ابوالفضل عزتى ، پيدايش و گسترش ادوار حقوق اسلامى ، ص 51 .